بسم الله الرحمن الرحیم
لاحول ولا قوه الا بالله العلی العظیم
درس چهارم نفس وعقل
قال الله العظیم فی کتابه:
«ونَفسٍ وما سَوّیها فَالهَمها فُجُورها وتَقوایها قَد اَفلحَ مَن زَکّیها وَقَََد خابَ مَن دَسّیها.»[1]
«قسم به نفس وآن که نفس را ساخت وتزکیه کرد ، سپس بد کاری ها وپرهیز کاری اش را به او الهام کرد. همانا کسی که نفس را تزکیه کرد رستگار شد وآن که تباهش کرد نومید وزیانکار شد.»
تمام مردم روی زمین( ازهر دسته وقشری که باشند) همواره در معرض دو دسته از شرور وآفاتند.
الف ـ عاملی که از خارج وجودشان سرچشمه می گیرد وآنان را مقهورمی کند ، از قبیل استعمار واستثمارو زور وستم که بندگان خدا را به اسارت در آورده ، می خواهند با حیله و نیرنگ سرمایه های مادی و معنوی بندگان آنان را بگیرند و با حکمرانی بر آنها مسلط شوند ، تا جلوی رشد و کمال بشری را در جامعه گرفته شود.
ب ـ عاملی که ازدرون خود آدمی ناشی می شود ؛ مانند آفاتی که براثر هواپرستی ، خودخواهی ، جاه طلبی و دیگر سیّئات اخلاقی موجب هلاک وبردگی واسارت انسان را می شود. این عامل به مراتب زیانبارتر از عامل اوّلی است، لذا اولیا ی گرامی اسلام به پیروان خود آموخته اند که بیش از توجه به شروروآفات خارجی به موانع وآفات درونی توجه داشته باشند. در اهمیت تزکیه وتهذیب نفس همین بس که قرآن رستگاری را تنها در سایه تزکیه نفس قرار داده وپیشوایان، دین جهاد با نفس راجهاد اکبر وجهاد افضل نامیده اند.
پیامبر گرامی اسلام (صلی الله علیه و آله) می فرمایند:
«انّ افضل الجهاد من جاهد نفسه الّتی بین جنبیه»[2]
« برترین جهاد ، جهاد با هوس های سرکشی است که در درون سینه آدمی جای دارد.»
ازاین بیان حقایق زیرآشکار می شود:
1. پیوسته در درون انسان دو نیـروی متضاد درجنـگ وستیـز است وسرنوشـت انسان بستگی به پیروزی یکی از این دو نیرو دارد.
2. این جنگ ودرگیری جهاداکبـر نامیده شـده ؛ چون یـک جهاد ابدی وپایان ناپذیـراسـت.
3. جهاد با دشمن خارجی هرگز شکست واقعی ندارد ؛ اما در جهاد با نفس احتـمال شکست، فراوان است.
4. ممکن است برای مومن شکست در جهاد با دشمن خارجی موجب کسـبِ افتخارـ یعنی شهادت ـ باشد ، اما شکست در جهاد با نفـس جز بد بختـی و شقاوت چیـز دیگری نیسـت.
5. گاهی ممکن است جهاد با دشمن خارجی برای منظـور های مادّی مثل جمع آوری غنائم یـا تحصیل شهرت وامثال آن صورت گیرد ولـی جهاد با نفـس فقط به منظور تحصیـل کمال انسانی است و پـیـروزی درآن نشانـه تصمیـم و اراده وقدرت ایـمان وبزرگی شخصیت انسان می باشد.
6. این جهـاد با این که ناراحـت کننده اسـت ولی رمـز تکامـل انسـان اسـت ، زیرا تکامل معمولا نتیجه تضاد ها و کشمکش قوای نفی و اثبات (نفس و عقل ) است.
نتیجه تمام مطالب بالا این است که ، کسی که پیروزی ظاهری پیدا می کند اگر اسیر شهوات و غرور باشد ، دیری نخواهد گذشت که دوران انحطاط وعقب افتادگی اوشروع خواهد شد. پیروزی واقعی هرکس نیز به این است که برخویش مسلط باشد وتمایلات ظاهری اورا از راه راست منحرف نسازد ، ضمناً نسبت به وظایف اجتماعی هم بی اعتنا نبوده ، تا آنجا که توانایی دارد (در هر راهی که می داند راه خداست وبه خیرو صلاح است) کوشا باشد. کسی که دارای چنین نیتی باشد و از زحمت وفعالیت شانه خالی نکند به راه های شایسته وموثر ومتناسب با هر زمان و مکان ، هدایت خواهد شد.
قرآن می فرماید:
«وَالّذین جاهَدوا فینا لَنهدینّهم سُبُلَنا»[3]
« هر کس درراه ما کوشش کند او را راهنمایی کرده وبه مقصد خواهیم رساند.»
و صل الله علی محمد وال محمد
پایان درس چهارم
1. سوره الشمس ، آیات 7 به بعد
2. شیخ صدوق، محمد بن علی، امالی، مجلس 71 ، ص 467 ، ترجمه کمره ای ، انتشارات کتابچی ، چاپ هفتم ، بهار 1380
3. سوره عنکبوت ، آیه 69